Zależność biznesu od surowców - początek łańcucha ryzyka środowiskowego

Na początku niemal każdego łańcucha dostaw stoi wydobycie - kopalin, metali, surowców mineralnych. Tymczasem większość firm liczy swój ślad środowiskowy „od bramy własnego zakładu". Problem w tym, że najpoważniejsze ryzyko bioróżnorodności już dawno się wydarzyło: w kopalni litu, w odkrywce miedzi, na plantacji u dostawcy surowca.

Zależność od surowców w łańcuchu dostaw to nie tylko ryzyko ceny i dostępności. To ryzyko przyrodnicze, regulacyjne i reputacyjne, które ESRS E4 oraz TNFD każą raportować w całym łańcuchu wartości, a nie tylko na własnej działce. W tym tekście pokażę, dlaczego upstream jest punktem zerowym tego ryzyka i, co ważniejsze, jak je operacyjnie zmapować i zlokalizować, zanim trafi do raportu.

Surowce kopalne są wszędzie - tylko ich nie widać

Analizując różne sektory łatwo zauważyć, że na samym początku ich łańcuchów odbywa się wydobycie kopalin. Z surowców mineralnych korzystają branże elektroniczne (w tym produkcja baterii i paneli fotowoltaicznych), budowlane, chemiczne, a nawet kosmetyczne. W tych ostatnich na produktach często pojawia się informacja, że powstały „w 98% z surowców naturalnych", co ma sugerować ekologiczne pochodzenie. Tymczasem duża część tych surowców to właśnie minerały, których wydobycie bywa jednym z kluczowych miejsc generowania presji na przyrodę.

To jest pułapka „niewidzialnego" upstreamu. Firma patrzy na swój zakład produkcyjny, widzi halę, parking i ogrodzenie, i uznaje, że jej oddziaływanie na bioróżnorodność jest niewielkie. A faktyczne ryzyko siedzi kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów dalej, w miejscu, którego firma nigdy nie odwiedziła i nad którym nie ma bezpośredniej kontroli. W raportowaniu o zrównoważonym rozwoju ta niewidzialność przestała być wymówką - obowiązek obejmuje cały łańcuch wartości.

Zależność a wpływ - dwie strony jednego ryzyka

Tu zaczyna się pojęcie, które większość publikacji o ESG miesza albo całkowicie pomija. ENCORE (Exploring Natural Capital Opportunities, Risks and Exposure) patrzy na relację firmy z przyrodą dwukierunkowo, i to rozróżnienie jest fundamentem zarządzania ryzykiem surowcowym.

Czym jest zależność od przyrody

Zależność (dependency) to sytuacja, w której firma do działania potrzebuje czegoś, co dostarcza przyroda: surowca, wody, stabilnego klimatu lokalnego, żyznej gleby, zapylania. Degradacja tej usługi ekosystemowej oznacza ryzyko ciągłości działania. Jeśli złoże się wyczerpuje, jeśli dostęp do surowca jest ograniczany przez utratę pozwoleń środowiskowych, albo jeśli rośnie koszt jego pozyskania, firma ma realny problem operacyjny i finansowy. Surowiec kopalny to klasyczna zależność, a wiele firm jej nie docenia, bo nigdy nie postawiła pytania „od czego tak naprawdę zależymy". Pisałem o tym szerzej w tekście o tym, dlaczego firmy rzadko widzą swoją zależność od przyrody.

Czym jest wpływ na przyrodę

Wpływ, czyli presja (impact, pressure), to druga strona: co działalność robi przyrodzie. W przypadku wydobycia to zajęcie terenu, zanieczyszczenie wód, emisje, zmiana stosunków wodnych. Wpływ jest tym, na czym koncentruje się większość treści o ESG, bo jest bardziej intuicyjny.

Dlaczego dla surowców zależność bywa niedoszacowana

Dla surowców kopalnych zależność jest często poważniejszym i gorzej rozpoznanym ryzykiem niż wpływ. Firma może zredukować swój wpływ, ale jeśli cały jej model biznesowy stoi na dostępie do surowca, którego źródło jest niestabilne przyrodniczo i regulacyjnie, to mówimy o ryzyku strategicznym. ENCORE pozwala zobaczyć obie strony naraz, a dla zakupowca i specjalisty ds. raportowania to różnica między „wiemy, że coś emitujemy" a „wiemy, że nasz biznes wisi na dostępie do konkretnego surowca z konkretnego, wrażliwego regionu".

Jak wydobycie niszczy bioróżnorodność

Wpływ kopalń na bioróżnorodność bywa bardzo zróżnicowany, ale trzy mechanizmy wydają się kluczowe.

Pierwszy to bezpośrednie zajęcie terenu i zniszczenie ekosystemów, w tym także morskich. Odkrywka, hałda, infrastruktura towarzysząca fizycznie usuwają siedliska.

Drugi, znacznie mniej oczywisty, to odwodnienie i tak zwany lej depresji. Pompowanie wody z wyrobiska obniża zwierciadło wód gruntowych w promieniu znacznie szerszym niż sam teren kopalni. Oddziaływanie potrafi sięgać daleko poza granice działki, wysuszając mokradła, lasy i cieki, które na mapie wyglądają na całkowicie odległe od inwestycji. To jeden z powodów, dla których ocena „na oko" zawodzi.

Trzeci to zrzut wód kopalnianych do cieków, często o zmienionym składzie chemicznym i zasoleniu, co przekształca ekosystemy wodne w dół od miejsca zrzutu.

Skala problemu w liczbach

Jak wskazuje RepRisk, blisko 80% projektów wydobywczych znajduje się w odległości do 30 km od obszarów wrażliwych środowiskowo (kategoria ta obejmuje m.in. Kluczowe Obszary Bioróżnorodności, Key Biodiversity Area, KBA, obszary chronione i siedliska gatunków zagrożonych). Co więcej, projekty położone w promieniu 1 km od takiego obszaru notują o około 30% więcej incydentów środowiskowych niż te oddalone o 30 km. Część kopalń zlokalizowana jest też na obszarach szczególnie cennych przyrodniczo, tak zwanych biodiversity hotspots. (Dane za analizami RepRisk Geospatial; warto traktować je jako ilustrację skali, nie jako wskaźnik dla konkretnej lokalizacji.)

Te liczby pokazują regułę: wydobycie i obszary cenne przyrodniczo nakładają się na siebie znacznie częściej, niż wynikałoby z intuicji. Sęk w tym, że statystyka globalna nie odpowiada na pytanie, które naprawdę interesuje firmę: czy MOJA lokalizacja albo lokalizacja mojego dostawcy leży blisko takiego obszaru. Do tego potrzebny jest screening punkt po punkcie, o czym dalej.

Surowce krytyczne i transformacja - popyt rośnie, ryzyko też

Zielona i cyfrowa transformacja napędza popyt na lit, kobalt, miedź, nikiel i metale ziem rzadkich, potrzebne do baterii, magnesów, silników i instalacji OZE. Unia odpowiedziała na to rozporządzeniem o surowcach krytycznych (Critical Raw Materials Act, Rozporządzenie UE 2024/1252, w mocy od maja 2024). Akt wskazuje 34 surowce krytyczne, z czego 17 uznano za strategiczne ze względu na ich znaczenie dla technologii zielonych, cyfrowych oraz obronności.

Tło geopolityczne jest dobrze znane: Chiny odpowiadają za około 60% globalnego wydobycia metali ziem rzadkich i za zdecydowaną większość ich przetwórstwa (szacunki sięgają 85-90% mocy rafinacyjnych). CRMA ustanawia cele na 2030 rok - wydobycie 10%, przetwórstwo 40% i recykling 25% potrzeb UE z własnych źródeł. Dochodzi do tego benchmark dywersyfikacji: nie więcej niż 65% rocznego zapotrzebowania UE na dany surowiec strategiczny ma pochodzić z jednego kraju trzeciego, co wprost ogranicza zależność od pojedynczego dostawcy.

Tu pojawia się paradoks, który łatwo przeoczyć. Dążenie do dekarbonizacji zwiększa zapotrzebowanie na nowe wydobycie, a część rozpoznanych złóż leży na terenach unikalnych przyrodniczo. Część kopalń o wysokim wpływie na bioróżnorodność jest z kolei planowana do likwidacji. Można więc zakładać, że koszt rynkowy tych surowców będzie wzrastał, co dodatkowo wzmocni presję na recykling i substytucję. Dla firmy oznacza to ryzyko podwójne: ograniczona dostępność i rosnący koszt z jednej strony, ryzyko reputacyjne i regulacyjne z drugiej. Surowiec krytyczny, który pochodzi z kontrowersyjnej środowiskowo kopalni, jest ryzykiem nie tylko cenowym.

Od czego firma jest zależna - jak to policzyć

Większość publikacji o ESG kończy się na zdaniu „weź pod uwagę upstream". Nikt nie pokazuje operacyjnej ścieżki. A ta ścieżka istnieje i da się ją przejść w sposób powtarzalny.

Punktem wyjścia są kody działalności firmy oraz jej dostawców: PKD lub NACE. ENCORE działa na klasyfikacji ISIC, więc pierwszym krokiem jest mapowanie kodów PKD/NACE na ISIC przez tak zwany crosswalk. Mając kod ISIC, można sięgnąć do bazy ENCORE i wyciągnąć listę zależności (od jakich usług ekosystemowych dana działalność zależy) oraz presji (jakie oddziaływania generuje). Każda pozycja ma przypisaną istotność: wysoką, średnią lub niską.

Dokładnie tak działa mechaniczny ENCORE w BioVerify. Wpisujesz kody PKD, narzędzie tłumaczy je na ISIC po hierarchii (klasa, grupa, dział, sekcja, z fallbackiem na wyższy poziom, gdy brak dopasowania) i zwraca deterministyczną, audytowalną listę zależności i presji wraz z rankingiem po istotności. To nie jest interpretacja czy opinia, tylko odwzorowanie metodyki ENCORE na danych firmy. Dzięki temu zamiast ogólnego „surowce to ryzyko" dostajesz konkret: te oto usługi ekosystemowe i te oto presje są dla Twojej działalności wysoko istotne, więc tam kieruj wysiłek.

To jest moment, w którym warto rozszerzyć analizę na łańcuch dostaw i samych dostawców, bo to ich kody i lokalizacje niosą najwięcej ukrytego ryzyka surowcowego. Pomocne jest też uporządkowanie pojęć wokół usług ekosystemowych i zależności firmy, żeby zależności nazwać precyzyjnie.

Gdzie to ryzyko fizycznie siedzi - screening lokalizacji

Lista zależności mówi, OD CZEGO firma zależy. Nie mówi jeszcze, GDZIE to ryzyko siedzi w przestrzeni. Tu wchodzi warstwa geoprzestrzenna, której brak przyznają wprost nawet duzi doradcy.

W BioVerify lokalizację aktywa lub punktu wydobycia (punkt albo narysowana granica obszaru) sprawdza się przez konektory GIS. Natura 2000 z danych EEA pokazuje bliskość europejskich obszarów chronionych, konektor deforestacji oparty o dane Global Forest Watch pokazuje utratę pokrywy leśnej, a kolejne warstwy dotyczą obszarów chronionych, mokradeł i cieków. Każdy wynik przekładany jest na poziom ryzyka (od „brak" do „wysokie") według jawnej logiki, a wynik trafia do raportu z metryczką źródła.

Różnica jest zasadnicza. Zamiast cytować, że „80% kopalń leży blisko obszarów wrażliwych", sprawdzasz, czy TWÓJ konkretny punkt albo lokalizacja dostawcy leży blisko obszaru cennego, i o jaki obszar chodzi. Statystyka globalna zamienia się w sprawdzalny fakt dotyczący konkretnego aktywa.

Łańcuch wartości w ESRS E4 i TNFD - dlaczego upstream jest obowiązkowy

To wszystko nie jest dobrowolnym dodatkiem. ESRS E4 (Różnorodność biologiczna i ekosystemy) w ramach CSRD wymaga oceny wpływów i zależności w całym łańcuchu wartości, a podwójna istotność każe patrzeć równolegle na istotność wpływową i finansową. Oznacza to, że ryzyko siedzące u dostawcy surowca jest przedmiotem oceny tak samo jak własny ślad firmy.

TNFD dostarcza ramy metodycznej w postaci podejścia LEAP (Locate, Evaluate, Assess, Prepare): najpierw lokalizujesz styk działalności z przyrodą, potem oceniasz zależności i wpływy, następnie szacujesz ryzyka i szanse, na końcu przygotowujesz odpowiedź i raport. Mapowanie zależności ENCORE oraz screening lokalizacji to w praktyce pierwsze dwa kroki LEAP wykonane na danych.

W BioVerify spina to Biodiversity Passport - artefakt per aktywo, który łączy zależności i presje, wyniki screeningu lokalizacji oraz checklistę DNSH (Do No Significant Harm z Taksonomii UE) w jednym dokumencie ułożonym pod ESRS E4 i TNFD. Zamiast trzymać ryzyko surowcowe osobno od obowiązku raportowego, dostajesz jedno spójne źródło.

To nie jest porada prawna. Zakres obowiązków raportowych zależy od wielkości i statusu podmiotu oraz od harmonogramu wdrożenia CSRD, który był i pozostaje korygowany - przyjęty w lutym 2026 roku pakiet Omnibus zawęził krąg podmiotów objętych dyrektywą (m.in. podniósł progi do ponad 1000 pracowników) i przesunął część terminów raportowania. Przed decyzjami sprawozdawczymi warto potwierdzić aktualny stan z doradcą.

Co z tym zrobić - elementy strategii bioróżnorodności

Konkurencyjne treści rzadko dają jakąkolwiek mitygację. Oto praktyczne punkty, które warto wziąć pod uwagę przy budowie strategii bioróżnorodności i samym raportowaniu.

Po pierwsze, rozpoznaj udział surowców pochodzenia kopalnego w zakupach firmy. Bez tego nie wiesz, jak duża część Twojego modelu zależy od wydobycia.

Po drugie, rozpoznaj wpływ tych surowców na bioróżnorodność w zależności od rodzaju, pochodzenia i procesu wydobywczego. Ten sam metal z dwóch różnych kopalń to dwa różne profile ryzyka.

Po trzecie, monitoruj zmiany dostępności i akceptacji społecznej dla danego wydobycia, bo to one przekładają się na ciągłość dostaw i ryzyko regulacyjne.

Po czwarte, traktuj recykling i substytucję jako element odporności, a nie tylko jako kwestię kosztu. Tam, gdzie surowca pierwotnego będzie ubywać i drożeć, obieg zamknięty staje się przewagą.

Po piąte, oprzyj to wszystko na danych, a nie na założeniach: lista zależności z ENCORE i wynik screeningu lokalizacji zamieniają strategię z deklaracji w decyzję popartą faktami.

Podsumowanie

Ryzyko bioróżnorodności zaczyna się w upstreamie, najczęściej tam, gdzie wydobywa się surowiec, a nie na własnej działce firmy. Dobra wiadomość jest taka, że to ryzyko da się zmapować i zlokalizować, zanim trafi do raportu. ENCORE pokazuje, od czego firma zależy i co generuje, screening GIS pokazuje, gdzie to ryzyko fizycznie siedzi, a Biodiversity Passport spina jedno z drugim pod ESRS E4 i TNFD.

Sprawdź, od jakich surowców i usług ekosystemowych zależy Twoja firma - uruchom analizę ENCORE i screening lokalizacji w BioVerify.

FAQ

Czym różni się zależność od wpływu w ENCORE i TNFD? Zależność (dependency) to to, czego firma potrzebuje od przyrody, by działać: surowca, wody, stabilnego ekosystemu. Wpływ, czyli presja (impact), to to, co działalność robi przyrodzie. ENCORE patrzy w obie strony, a dla surowców kopalnych zależność jest często poważniejszym i gorzej rozpoznanym ryzykiem niż wpływ.

Dlaczego wydobycie surowców to początek łańcucha ryzyka środowiskowego? Bo to w miejscu wydobycia powstaje gros oddziaływań na bioróżnorodność: zajęcie terenu, lej depresji obniżający wody gruntowe daleko poza kopalnią i zrzut wód kopalnianych. Firma na końcu łańcucha dziedziczy to ryzyko, mimo że fizycznie dzieje się ono u dostawcy surowca.

Jak zmapować zależność firmy od surowców? Operacyjnie zaczyna się od kodów PKD/NACE firmy i dostawców, które mapuje się na klasyfikację ISIC, a następnie wyciąga z bazy ENCORE listę zależności i presji z przypisaną istotnością. W BioVerify robi to mechaniczny ENCORE w sposób deterministyczny i audytowalny.

Co surowce krytyczne (CRMA) mają wspólnego z bioróżnorodnością? Transformacja energetyczna napędza popyt na lit, kobalt, miedź i metale ziem rzadkich, a nowe wydobycie często trafia na tereny cenne przyrodniczo. CRMA (Rozporządzenie UE 2024/1252) wskazuje 34 surowce krytyczne, z czego 17 strategicznych, więc ryzyko dostępności łączy się z ryzykiem środowiskowym i reputacyjnym.